Íslendingar heimsmeistarar í uppeldi?

 

Alþingismenn lýstu um daginn áhyggjum sínum yfir því hvað notkun lyfja við
ofvirkni hefur aukist. Við erum orðin heimsmeistarar í notkun ritalins og skyldra lyfja.
Skoða þarf af hverju við eigum þetta heimsmet. Taka þarf ákvörðun um, hvort halda á
þessu heimsmeti eða draga úr lyfjanotkuninni. Ég hef áður lýst þeirri skoðun minni að
beita eigi lyfjagjöf við ofvirkni að gefnum ákveðnum skilyrðum, en ef það er
sameiginleg niðurstaða okkar Íslendinga að við viljum draga úr lyfjanotkun, verðum
við að byggja upp þau forvarnar og meðferðarúrræði sem minnka lyfjanotkun
Vönduð úrræði sem draga úr lyfjanotkun eru til.

Til eru rannsóknir sem sýna að hægt er að meðhöndla marga sjúkdóma án lyfja.
Sálfræðimeðferð við kvíða og þunglyndi virkar til dæmis jafnvel og lyfjagjöf.
Hægt er að koma í veg fyrir að börn þrói með sér þunglyndi með aðferðum
sálfræðinnar.

Til eru kennsluaðferðir og uppeldistækni sem draga úr einkennum ofvirkni. Hægt er
að koma í veg fyrir að börn þrói með sér hegðunarörðugleika með því að kenna
uppeldistækni.

Það þarf að taka til hendi

Kannski erum við Íslendingar svo sinnulausir að við horfum framhjá þessum
úrræðum, eða við einfaldlega tímum ekki að verja þeim fjármunum sem þarf til að við
getum byggt upp þjóðfélag sem setur fjölskylduna og mannauðinn í forgang. Þessi
úrræði eru til og hafa verið til lengi. Ég leyfi mér hér að tína til nokkur dæmi um það
sem ég tel að við verðum að laga.
 Á sama tíma og það er ekkert mál að fara til læknis og fá niðurgreidd lyf og
læknisþjónustu vegna þunglyndis og kvíða, er ekki hægt að að fara til
sálfræðings og sækja sér niðurgreidda lyfjalausa meðferð sem getur virkað
jafnvel og lyfin.

 Að draga úr hegðunarörðugleikum með því að kenna foreldrum uppeldistækni
er ekki gert markvisst.
 Ekki er skimað markvisst eftir börnum með forstigseinkenni þunglyndis.
 Ákveðnum hópi foreldra þarf að fylgja eftir til að þeir nýti sér þær
uppeldisaðferðir sem virka gegn hegðunarörðugleikum. Það er ekki gert á
samræmdan hátt.
 Skólastarf er ekki aðlagað að þörfum ofvirkra nemenda eða nemenda með
hegðunarvandamál. Mörgum börnum hentar illa að vinna í stórum hópum líkt
og í almennri bekkjardeild. Sveigjanleika vantar svo að skólastarf rúmi þessa
nemendur betur og geri þeim fært að vinna hluta vinnu sinnar í minni hópum í
skipulögðu umhverfi.
 Sérúrræði þurfa að vera fyrir hendi fyrir nemendur með erfiðustu einkennin. Í
þeim málum erum við langt á eftir frændum okkar í Skandinavíu, þeim
þjóðum sem við viljum miða okkur við.
 Forsenda þess að veita rétta meðferð er að vita hvað er að. Þegar þetta er
skrifað er biðlisti til Greiningar og Ráðgjafarstöðvar Ríkisins inn á sum sviðin
talinn í árum, ekki vikum eða mánuðum.
 Svipaða sögu er að segja af Barna og Unglingageðdeild Landsspítalans. Þar
eru langir biðlistar bæði eftir innlögn og göngudeildarþjónustu. Fleira mætti
tína til og útlista betur, en ég læt þetta nægja í bili plássins vegna.
 Bætum úrræðin til að draga úr lyfjanotkun.

Ef draga á úr lyfjanotkun verður að styrkja þau úrræði sem geta komið í stað lyfja.
Svo einfalt er það. Ég tel mikilvægast að styrkja úrræði í heimabyggð, vegna þess að
meðferðar og forvarnarvinna sem fer fram í nánasta umhverfi barnsins skilar að öllu
jöfnu bestum árangri. Á sama tíma þarf auðvitað að styrkja þau sértæku úrræði sem
taka við þegar erfiðleikar barnsins eru svo alvarlegir að ekki tekst að koma böndum á
erfiðleika barnsins í heimabyggð.

Það sem þarf að gera að lágmarki er eftirfarandi:

 Útvíkka hlutverk heilsugæslu og ráða faghópa sem sérhæfa sig í meðferð án
lyfja.
 Styrkja og auka við þátt félagsþjónustunnar í heimabyggð.
 Styrkja sérfræðiþjónustu skóla og breyta reglugerð. Í dag er sálfræðingum hjá
sérfræðiþjónustu skóla ekki ætlað að sinna meðferð, einungis ráðgjöf.
 Styrkja Barna- og unglingageðdeild Landspítalans og Greiningar- og
ráðgjafarstöð ríkisins.
 Niðurgreiða sálfræðiþjónustu í gegnum Tryggingastofnun eins og
læknisþjónustu.
 Styrkja kennaramenntunina og laga kennsluna betur að þörfum hvers og eins.
 Skýra og samræma laga og reglugerðarumhverfi þannig að kerfin sem koma
að málefnum barna geti starfað saman með samræmdum hætti.

Lokaorð

Við Íslendingar þurfum að taka ákvörðum um hvernig við ætlum að búa að æsku
þessa lands. Börn með geðræn vandkvæði þurfa oft lyf , en önnur úrræði eru til, sem
einnig virka vel. Ef draga á úr lyfjagjöf verður að beita þeim úrræðum. Með því að
verja fé til forvarna og uppeldis minnkum við lyfjanotkun. Útlistanir á því hvað þarf
að gera, hafa lengi legið fyrir í ráðuneytum sem koma að málefnum barna. Mér var
það þess vegna ánægjuefni að sjá að alþingismenn og ráðherrar tóku þátt í umræðunni
um lyfjagjöf á þingi um daginn. Sú umræða hlýtur að endurspegla vilja þeirra til
verka, fjárveitingavaldið ætlar sér greinilega að veita fé til þeirra úrræða sem draga úr
lyfjanotkun. Kannski ættum við að losa okkur við heimsmeistaratitilinn í lyfjanotkun
og verða heimsmeistarar í uppeldi í staðinn?

Gylfi Jón Gylfason yfirsálfræðingur Reykjanesbæ.