ADHD samtökin

ADHD hjį fulloršnum grein eftir Grétar Sigurbergsson gešlękni. Inngangur  Tilgangur žessarar greinar er aš veita upplżsingar um athyglisbrest og

Adhd hjį fulloršnum

ADHD hjį fulloršnum

grein eftir Grétar Sigurbergsson gešlękni.

Inngangur 

Tilgangur žessarar greinar er aš veita upplżsingar um athyglisbrest og ofvirkni (ADHD) hjį fulloršnum. ADHD er skammstöfun śr ensku (attention deficit hyperactivity disorder) sem žżša mį į ķslensku sem athyglis- og ofvirkniröskun. Žessi skammstöfun hefur unniš sér sess į alžjóšavettvangi og veršur notuš ķ žessari grein.

Žar eš ADHD er yfirleitt til stašar frį bernskuįrum veršur leitast viš aš fjalla um hvaš helst einkennir įstandiš frį upphafi og hvernig žaš getur žróast meš aldrinum. Meginįherslan veršur žó lögš į ADHD hjį fulloršnum og fjallaš um žaš frį hinum żmsu hlišum. Er vonast til aš grein žessi geti svaraš żmsum žeim spurningum sem vakna žegar ADHD ber į góma. 

Įhersla skal lögš į aš fjöldi fólks er meš ADHD, įn žess aš žaš įstand hįi žvķ né mešferšar sé žörf eša aš hśn geri hiš minnsta gagn. Vel er žekkt aš margt afreksfólk er meš ADHD, sem er įstand sem getur haft żmsar jįkvęšar hlišar viš hagstęšar kringumstęšur. Ķ žessari grein veršur fyrst og fremst rakiš hvernig ADHD getur valdiš fólki vanda af żmsu tagi og jafnvel spillt heilsufari žess og lķfsgęšum.  

Hvaš er ADHD?

ADHD er įstand sem kemur ķ ljós hjį sumum börnum į fyrstu ęviįrunum. Erfitt er fyrir žessi börn aš hafa stjórn į hegšun sinni og / eša athygli og einbeitingu. Tališ er aš um 5% barna séu meš žessa röskun, ž.e.a.s. um žaš bil eitt af hverjum tuttugu börnum.

ADHD var fyrst lżst af žżskum gešlękni aš nafni Heinrich Hoffmann įriš 1845. Hann var jafnframt ljóšskįld og fékk įhuga fyrir aš skrifa efni fyrir börn, žegar honum gekk illa aš finna bękur til aš lesa fyrir žriggja įra son sinn. Hann samdi žį vķsnabók meš tilheyrandi myndskreytingum um börn og sérkenni žeirra. Saga hans um hinn órólega og utangįtta  Fidgety Phil, sem lķkja mętti viš hin ķslensku Guttakvęši, var nokkuš nįkvęm lżsing į dreng sem žjįšist af ADHD. Žaš var žó ekki fyrr en 1902 aš barnalęknirinn Sir George F. Still flutti fyrirlestraröš viš Konunglega Lęknahįskólann ķ London žar sem hann lżsti hópi hvatvķsra barna meš mikil hegšunarvandamįl, įstand sem stafaši af erfšum en ekki af  lélegu uppeldi og vęri nś į dögum kallaš ADHD. Sķšan žį hafa veriš skrifašar žśsundir vķsindaritgerša um žessa röskun ķ taugakerfi barna og, į sķšustu įratugum, einnig hjį fulloršnum. Žar er m.a. lżst ešli ADHD, žróun, orsökum, einkennum, fylgikvillum og mešferš auk žess sem ę skżrar hefur oršiš, aš meirihluti žeirra, sem ķ bernsku žjįst af  ADHD, losnar ekki viš einkennin meš aldrinum, eins og įšur var tališ aš vęri raunin. Ašeins er rśmur įratugur sķšan fariš var aš greina og mešhöndla ADHD hjį fulloršnum hér į landi. 

Einkenni ADHD

Höfušeinkenni ADHD eru žrennskonar: Athyglisbrestur, ofvirkni og hvatvķsi. Tvö sķšastnefndu einkennin fylgjast oftast aš og eru mjög įberandi einkenni hjį mörgum sem žjįst af ADHD, en hafa žarf hugfast aš athyglisbrestur getur veriš til stašar įn žess aš honum fylgi ofvirkni eša hvatvķsi. Ķ žeim tilfellum er erfišara aš greina kvillann og tilvist ADHD fer žį gjarnan fram hjį foreldrum og kennurum og greinist žį stundum ekki fyrr en vaxandi nįmsöršuleikar koma ķ ljós eša viš bętast s.k. fylgiraskanir (=fylgikvillar), sem meš aldrinum einkenna ADHD ķ ę rķkara męli og vikiš veršur aš sķšar. Hér į eftir veršur fjallaš nįnar um ofangreind einkenni, einkum eins og žau lżsa sér hjį fulloršnum. Mörg af žeim einkennum sem minnst veršur į kannast flestir, sem ekki žjįst af ADHD, viš aš hafa upplifaš stöku sinnum. Sį sem er meš ADHD er aftur į móti alltaf og yfileitt stöšugt meš žessi einkenni. Viš greiningu į ADHD žarf aš hafa hugfast aš allir geta veriš utan viš sig öšru hvoru, į köflum jafnvel virst ofvirkir eša hvatvķsir. Allir žekkja t.d. žaš aš missa žrįšinn viš lestur bóka öšru hvoru eša glopra śt śr sér oršum, sem betur hefšu veriš ósögš. Allir kannast viš aš fara į milli herbergja į heimili sķnu til aš sękja eitthvaš en steingleyma sķšan hvert erindiš var. Žetta hendir okkur öll stöku sinnum. Sį sem er meš ADHD upplifir slķka hluti alltaf.     

Athyglisbrestur: Hjį fulloršnum meš ADHD er athyglisbrestur oftast höfušvandamįliš. Žetta einkenni hverfur sķšur en önnur meš aldrinum. Um er aš ręša einbeitingarskort, erfišleika viš aš halda athyglinni vakandi nema stutta stund ķ einu viš sama višfangsefni, sérstaklega ef efniš er ekki įhugavert. Žį er tilhneiging til  aš fara stöšugt śr einu ķ annaš, eiga ķ erfišleikum meš aš byrja į višfangsefni og ekki sķšur viš aš ljśka viš žaš. Fólk kvartar um minnisleysi, žaš žurfi aš skrifa allt į minnismiša, tżni endurtekiš hlutum eins og lyklum, farsķmum, fötum o.s.frv. og eyši miklum tķma viš aš leita aš hlutum. 

Žessu geta fylgt erfišleikar viš lestur bóka. Fólk missir žrįšinn viš lesturinn og fer aš hugsa um eitthvaš allt annaš, sérstaklega ef sögužrįšurinn er ekki žeim mun įhugaveršari. Žaš sama getur gerst ķ samtölum viš fólk. Mašur hęttir aš taka eftir žvķ sem fólk er aš segja viš mann ķ mišju samtali og hugurinn reikar aš allt öšru, jafnvel dagdraumum. Žetta getur komiš sér mjög illa ķ samskiptum viš ašra og mašur getur virkaš utan viš sig, annars hugar eša eins og śti į žekju. 

Sérstaklega er athyglisbrestur bagalegur fyrir nįmsmenn. Ef fólk er meš góša greind, getur žaš spjaraš sig allvel į fyrri stigum menntunar s.s. ķ grunnskóla. Žegar nįmiš žyngist og kröfur aukast um višvarandi einbeitingu og verkefnaskil, getur ADHD fyrst fariš aš valda verulegum nįmsöršugleikum. Sumum tekst aš bęta žetta upp meš žvķ aš eyša meiri tķma ķ heimavinnuna, lesa nįmsefniš aftur og aftur. Algengt er aš ungt fólk, jafnvel įgętlega greint og efnilegt, gefist upp ķ framhaldsskóla į žessu stigi, jafnvel aftur og aftur. ADHD leišir žannig gjarnan til žess aš fólk er langt undir getu ķ nįmi og sķšar meir einnig ķ starfi.

Athyglibrestur hefur ķ för meš sér skipulagsleysi. Hlutir svo sem pappķrar, žvottur, fatnašur o.s.frv. hefur tilhneigingu til aš safnast ķ hrśgur og erfišlega gengur aš finna žaš sem į žarf aš halda hverju sinni. Žegar athyglisbrestur er į hįu stigi getur fólk įtt ķ sķfelldum vandręšum meš aš rata um götur borga, jafnvel um heimaslóšir. Sumir geta veriš mjög annars hugar viš akstur bifreiša. Žį hendir marga aš fara framhjį fyrirhugušum įfangastaš. Fólki meš athyglisbrest er hęttara en öšrum aš lenda ķ vandręšum ķ umferšinni. 

Athyglisbrestur hefur ķ för meš sér aš mašur į erfitt meš aš fara eftir leišbeiningum vegna eftirtektarleysis, muna eftir aš gera naušsynlega hluti, męta į réttum stöšum į réttum tķma og almennt aš setja į minniš žaš sem naušsyn krefur. Žetta getur komiš sér afar illa t.d. žegar mašur gleymir aš greiša reikninga, męta į stefnumót, skila videospólum, standa viš loforš. Sumir hafa lélegt tķmaskyn ķ ofanįlag.

Ef athyglisbrestur er verulegur, getur fólk įtt ķ mestu erfišleikum mrš aš einbeita sér aš sjónvarpi, kvikmyndum o.s.frv. Eftir į man viškomandi illa sögužrįšinn og į erfitt meš aš rifja upp ķ huganum atburšarįs myndarinnar.

Sé mašur meš athyglisbrest žarf lķtiš įreiti eša utanaškomandi truflun til žess aš mašur missi einbeitingu. Hver hreyfing eša smįhljóš ķ umhverfinu getur sett mann śt af laginu. Mörgum gengur betur aš einbeita sér ef žeir hlusta į tónlist viš t.d. heimanįm. Meš žvķ tekst žį aš eyša öšru įreiti og bęta žannig einbeitinguna.

Žeim sem žjįst af athyglisbresti gengur oft betur aš einbeita sér aš tölvuskjį. Tölvan gerir višfangsefniš afmarkašra en ella. Bęši börnum og fulloršnum meš ADHD er hęttara en öšrum aš eyša óhóflegum tķma viš spennandi tölvuleiki. Spennan bętir einbeitinguna. Žegar verst lętur hverfur einstaklingurinn inn ķ sżndarheim tölvuleikja, einfaldari heim žar sem aušveldara er aš leysa verkefni vel af hendi en ķ raunveruleika hversdagsins.

Eins og fram hefur komiš, žį getur athyglisbrestur veriš til stašar įn žess aš honum fylgi ofvirkni og / eša hvatvķsi. Reyndar getur mikill athyglisbrestur leitt til eins konar uppgjafar. Manni fallast hendur ķ žeirri ruglingslegu tilveru sem getur fylgt ADHD og śtkoman veršur vanvirkni, gjarnan ķ heimi dagdrauma. 

Ofvirkni: Ofvirkni er einkenni sem margir meš ADHD losna viš aš hluta eša aš öllu leyti į unglingsįrum. Er žį įtt viš s.k. hreyfiofvirkni, ž.e.a.s. sżnilega ofvirkni. Margir geta meš įrunum  lęrt aš hemja hreyfiofvirkni  žį sem svo mjög einkennir oft ADHD hjį börnum. Ašrir halda žó įfram aš vera sķfellt į iši, ekki sķst meš hendur og fętur, eša žurfa stöšugt aš vera į feršinni, gera margt ķ einu. Žeir eru fullir įkafa, byrja į verkefnum af miklum krafti og įhuga sem oft er žó skammvinnur. Margt veršur žį hįlfklįraš. Gjarnan eru mörg jįrn ķ eldinum į sama tķma.

Jafnvel žótt hreyfiofvirkni minnki eša jafnvel hverfi meš tķmanum, kvarta flestir įfram um ofvirkni ķ hugsun. Sumir upplifa hugsun sķna eins og “hrašlest” ķ höfšinu žar sem lķtiš er um stoppistöšvar.

Žeir sem žjįst af ofvirkni tala gjarnan hratt og mikiš. Svefnžörf žeirra er gjarnan minnkuš og svefnöršugleikar geta veriš višvarandi vandi. Mörgum finnst hugurinn fara į fulla ferš žegar žeir ętla aš sofna og verša andvaka, sem leišir til žess aš erfitt getur veriš aš vakna aš morgninum.

Ofvirknin leišir m.a. til žess aš erfitt veršur aš hlusta į ašra. Mašur foršast athafnir sem krefjast žess aš mašur sitji kyrr, t.d. viš aš hlusta į fyrirlestra eša vera viš kirkjulegar athafnir. Ofvirkir einstaklingar eru alltaf aš flżta sér, ekki sķst ķ umferšinni. Žeir aka hratt og gjarnan óvarlega og eru lķklegri en ašrir til aš fį endurteknar hraša- og stöšumęlasektir og lenda ķ slysum ķ umferšinni.

Hvatvķsi: Meš hvatvķsi er įtt viš aš fólk geri eša segi hluti įn žess aš hugsa mįliš til enda. Śtkoman veršur žį fljótfęrni į öllum svišum, pirringur, óžolinmęši, léleg skapstjórn, truflandi framkoma t.d. meš žvķ aš grķpa fram ķ fyrir öšrum, liggja į flautunni ķ umferšinni, taka vanhugsašar įkvaršanir ķ fjįrmįlum, segja fyrirvaralaust upp vinnu, gjarnan ķ reišikasti. Fólk getur žį  virkaš eins og žaš kunni ekki sjįlfsagša mannasiši.

Žegar athyglisbrestur og hvatvķsi fara saman, liggur manni į aš koma hugmyndum sķnum į framfęri, vegna žess aš annars gleymir mašur hvaš ętlunin var aš segja. Hinn hvatvķsi getur veriš sęrandi įn žess aš ętla sér žaš. Hann kaupir jafnvel dżra hluti įn umhugsunar. Flestir eru endurtekiš aš skammast sķn fyrir hversu oršhvatir žeir eru eša aš išrast sóunar  fjįrmuna sinna og vanhugsašra fjįrfestinga.

Hvatvķsi getur lżst sér ķ sókn ķ spennu og įhęttuhegšun af żmsu tagi. Sem dęmi mį nefna fjįrhęttuspil, hrašakstur, veggjakrot, hęttulegar ķžróttir og fķfldirfsku af żmsu tagi.

Hvatvķsi er ķ raun skortur į hömlum. “Bremsukerfiš” er ekki ķ gangi. Menn verša bremsulausir ķ hegšun. Slķk hegšun getur veriš hęttuleg fyrir einstaklinginn sjįlfan og stundum ašra vegna skorts į skapstjórn. Sérstaklega getur hegšunin veriš hęttuleg ef mjög hvatvķsir einstaklingar meš ADHD neyta hömlulosandi vķmuefna, t.d. įfengis, róandi lyfja eša svefnlyfja. Losnar žį ekki einungis enn frekar um hömlur viškomandi, heldur skeršist dómgreind einnig og samviskan slęvist. Viš žęr kringumstęšur aukast lķkur į aš skapstjórn skeršist enn frekar og aš žaš leiši jafnvel til hęttulegs ofbeldis.

Hvatvķsi getur lżst sér žannig aš hinn hvatvķsi virši ekki ešlileg  mörk ķ mannlegum samskiptum. Hann getur žį virkaš ókurteis, uppįžrengjandi, frekur, tillitslaus, truflandi o.s.frv. Sį sem er verulega hvatvķs hefur gjarnan tilhneigingu til aš svara fólki įšur en višmęlandinn hefur lokiš viš aš bera upp spurninguna. Jafnvel er tilhneiging hjį sumum, sem eru hvatvķsir, aš ljśka viš setningar fyrir višmęlendur sķna til aš “flżta fyrir” og komast žannig sjįlfir aš meš žaš sem žeim liggur į hjarta.

Eins og ofvirkni, žį getur hvatvķsi minnkaš eša oršiš minna įberandi meš įrunum. Viršist sem margir, ekki žó allir, lęri meš tķmanum aš hemja žetta erfiša einkenni aš einhverju eša jafnvel öllu leyti.

Flokkun ADHD 

Eins og aš ofan getur, var ADHD žekkt og rannsakaš fyrirbęri fyrir meir en eitt hundraš įrum. Žaš var žó skilgreint į żmsan veg og gekk undir żmsum nöfnum lengi fram eftir sķšustu öld. Lengi var deilt um orsakir žessa įstands.

Um 1930 var talaš um MBD (Minimal Brain Damage=minnihįttar heilaskemmd) śt frį žeirri kenningu aš um vęri aš ręša vefręna skemmd. Um 1950 var fariš aš kalla žetta įstand ofvirkniheilkenni barna (Hyperactive Child Syndrome).

Um mišjan sjöunda įratug birtist MBD į nż en stóš nś fyrir minnihįttar starfręna heilatruflun (Minimal Brain Dysfunction). Um 1968 į tķmum “’68 kynslóšarinnar” var įstandiš nefnt ofvirknisvörun barna ( Hyperkinetic Reaction). Žaš var į žeim įrum sem sś kenning var vinsęl, aš flestar gešręnar truflanir vęru ķ raun ešlilegt svar eša višbragš viš sjśku umhverfi eša samfélagi.

Žaš var loks um 1980 sem fariš var aš tala um ADHD. Um 1970 hófust rannsóknir į afdrifum barna meš ADHD og kom žį ę skżrar ķ ljós aš einkenni ADHD héldu įfram hjį flestum fram į fulloršinsįr og ollu oftar en ekki marvķslegum vanda, sem komiš veršur aš sķšar. ADHD var tekiš inn ķ bandarķsku sjśkdómsgreiningaskrįna (DSM) 1980. ADHD var smįm saman betur skilgreint  og flokkaš eftir žvķ hvaša einkenni vęru mest įberandi. ADHD birtist į żmsan ólķkan hįtt, m.a. eftir žvķ hvaša einkenni eru mest įberandi en lķka eftir persónugerš hvers og eins, greindarfari og uppvaxtarskilyršum svo fįtt eitt sé nefnt.

Hin sķšari įr hefur ADHD veriš flokkaš į eftirfarandi hįtt:

  1. ADHD meš athyglisbrest sem rįšandi einkenni.
  2. ADHD meš ofvirkni / hvatvķsi sem rįšandi einkenni.
  3. ADHD ķ blöndušu formi žar sem öll 3 höfušeinkennin, ž.e.a.s. athyglisbrestur, ofvirkni og hvatvķsi, eru įlķka įberandi.

Sķšastnefndi flokkurinn er algengastur. Eins og getiš var hér aš framan žį getur athyglisbrestur įn ofvirkni og hvatvķsi fariš framhjį t.d. foreldrum og kennurum og uppgötvast sķšur en hin tvö form ADHD 

žar sem einkenni eru meira įberandi og kvillinn aušgreindari.

Orsakir ADHD 

ADHD hefur veriš rannsakaš į undanförnum įratugum meira en flestar ašrar gešraskanir, enda er um algengan kvilla aš ręša sem getur valdiš margvķslegum erfišleikum, ekki sķst ķ bernsku og į ęskuįrum en einnig į fulloršinsįrum. Fįtt bendir til aš ADHD orsakist af uppeldi eša öšrum uppvaxtarskilyršum. Žó er algengt aš foreldrar ofvirkra barna spyrji spurninga eins og t.d.: “Hvaš fór śrskeišis?” eša “Hvaš gerši ég rangt? Hvar brįst ég?”. Rannsóknir undanfarinna įratuga benda eindregiš til žess aš orsakir ADHD megi rekja til lķffręšilegra žįtta en ekki uppeldis eša annarra umhverfisžįtta. Löngu er vitaš aš ADHD er įstand sem erfist og aš erfširnar séu mjög rįšandi. Sżnt hefur veriš fram į aš ADHD  erfist į sama hįtt og ķ įlķka miklum męli og t.d. lķkamshęš. ADHD er röskun į taugalķfešlisfręšilegum eiginleikum ķ mištaugakerfinu og mętti žvķ nefna įstandiš taugaröskun til einföldunar. Röskun sś sem veldur einkennum einstaklinga meš ADHD er talin vera ķ svonefndri stjórnstöš heilans.

Stjórnstöš heilans mį lķkja viš t.d. hljómsveitarstjóra, sem stjórnar hinum fjölmörgu hljóšfęraleikurum viš flutning sinfónķu. Hann žarf aš įkveša fjölmarga žętti til aš tónverkiš hljómi vel, t.d. hraša, takt og allskyns blębrigši. Hann įkvešur t.d. hvenęr fišlurnar eiga aš koma inn, blįsturshljóšfęri, slagverk o.s.frv. Ef viš hugsum okkur aš hljómsveitarstjórinn vęri ekki til stašar eša į einhvern hįtt ekki ķ lagi, vankašur eša jafnvel heyrnarlaus, myndi tónverkiš lķklega hljóma ruglingslega og įreišanlega illa. Viš žurfum aš hafa ķ huga aš hljómsveitarstjórinn spilar ekki sjįlfur, heldur įkvešur hvenęr og hvernig hinar żmsu deildir hljóšfęraleikara leika. Žannig starfar stjórnstöš heilans. Henni mętti einnig lķkja viš slökkvilišsstjóra, sem stjórnar ašgeršum į brunastaš, hverjir eigi aš handleika slöngur og stiga, hverjir aš bjarga fólki śr brennandi hśsi, hvaša hśs žurfi aš verja o.s.frv. Hann žarf aš huga aš mörgu, t.d. hvašan vindurinn blęs. En žótt hann slökkvi ekki eldinn sjįlfur, er hętt viš aš illa fęri ef hann vęri ekki til stašar.

Žaš sem tališ er valda einkennum žeim sem fylgja ADHD, er vanvirkni ķ žeirri stjórnstöš heilans sem stjórnar m.a.  starfsemi framhluta heilans. Sį hluti heilans hefur m.a. meš einbeitingu, athygli og hömlur aš gera. Hann fęr undir ešlilegum kringumstęšum boš frį stórnstöš hvenęr hann žurfi aš lįta til sķn taka. Hinir żmsu hlutar framheilans žurfa aš vinna saman eftir skilabošum frį stjórnstöšinni, sem samhęfir ašgeršir. Framheilinn gerir okkur kleyft aš leysa vandamįl, planleggja, skilja hegšun annarra, og halda aftur af hvötum okkar. Vinstri og hęgri hluti framheilans senda hvor öšrum skilaboš og vinna saman eftir skilabošum frį stjórnstöš.

Rannsóknir hafa sżnt aš hjį einstaklingum meš ADHD er umrędd stjórnstöš ekki ešlilega virk. Żmiskonar blóšflęširannsóknir og sneišmyndatękni (t.d. PET eša ķsótópasneišskann) sżna aš stjórnstöšin er žį ekki ķ gangi nema aš litlu leyti. Žetta śtskżrir hvers vegna örvandi lyf geta dregiš śr einkennum žeirra sem eru meš ADHD, meš žvķ aš örva eša hvetja stjórnstöšina.

Eins og aš framan getur, žį sér framheilinn m.a. um einbeitingu og hömlur. Ef skżr skilaboš koma ekki frį stjórnstöš, žį eru žessar stöšvar óvirkar aš meira eša minna leyti. Einbeitingin veršur óskżr. Viš hęttum aš geta greint ašalatriši frį aukaatrišum, forgangsröšun veršur óskżr. Ešlilegri einbeitingu mį lķkja viš aš horft sé į sjóndeildarhringinn ķ gegnum myndavél, žar sem hęgt er aš skoša hluti sem fyrir augu ber nįnar meš ašdrįttarlinsu. Ef viš erum meš ADHD mį lķkja žvķ viš aš įšurnefnd ašdrįttarlinsa sé ryšguš föst og žvķ ónothęf. Žį er ekki lengur aušvelt aš einbeita sér aš einu ķ einu eša greina hvaš skiptir mįli og hvaš ekki. Einbeitingarskorturinn gerir m.a. aš verkum aš mašur fer śr einu ķ annaš, lżkur ekki viš višfangsefniš śt af öšru sem grķpur athygli manns. Žaš veršur erfitt aš hefjast handa, byrja į jafnvel einföldustu verkefnum, t.d heimilisverkum. Višfangsefnin viršast flókin og orkukrefjandi og gjarnan er dregiš fram į sķšustu stund aš gera hlutina eša žeir ekki geršir. Algengt er aš upp safnist hįlfklįruš verkefni.

Algeng kvörtun fólks meš athyglisbrest er, aš erfitt sé aš hafa undan aš žvo žvott. Flestum finnst žaš ekki flókiš mįl aš setja ķ žvottavél og ganga frį žvotti, žótt žaš sé yfirleitt ekki mešal uppįhaldsverkefna į heimilum. En sé athyglisbrestur į hįu stigi, getur žetta verkefni oršiš verulega snśiš. Žaš žarf aš sortera žvottinn, stilla žvottavélina rétt, m.a. hitastig, setja hęfilegt magn af žvottaefni ķ vélina o.s.frv. Sķšan žarf aš muna aš taka śr vélinni, žurrka žvottinn, ganga frį honum, brjóta hann saman, strauja sumt og annaš ekki. Loks žarf aš koma öllu saman į rétta staši ķ skśffur og skįpa. Hjį sumu fólki meš athyglisbrest hefur óhreinn žvottur tilhneigingu til aš hrśgast upp eša hįlffrįgenginn žvottur aš safnast hér og žar į hinum żmsu stigum og komist jafnvel aldrei ķ tilheyrandi skįpa. Žessi ašgerš reynir į margan hįtt į einbeitingu, athygli, śthald og skammtķmaminni sem allt er skert ef stżrikerfiš, ž.e.a.s. stjórnstöšin er ķ ólagi.

Žeim hluta framheilans sem sér um hömlur mį lķkja viš eins konar bremsukerfi. Sé stjórnstöšin ekki ķ gangi, žį er bremsukerfiš óvirkt aš einhverju leyti. Žį mį lķkja einstaklingnum viš bremsulausan bķl. Žeir sem eru meš ADHD og skortir hömlur verša ofvirkir og hvatvķsir aš mismiklu leyti. Eins og įšur var getiš žį dregur oft śr ofvirkni į unglingsįrum og stundum hverfur hśn alveg. Sama gildir um hvatvķsina, sem žó hefur tilhneigingu til aš minnka seinna og aš halda įfram aš vera vandamįl.

Į undanförnum įratugum hafa veriš geršar umfangsmiklar rannsóknir į margvķslegum umhverfisžįttum sem hugsanlegra orsakavalda ADHD. Margar žessara rannsókna hafa endaš ķ blindgötu en sumar gefiš vķsbendingar sem leitt hafa til frekari rannsókna.

Rannsóknir hafa bent til aš hugsanlegt sé aš įfengisneysla og reykingar į mešgöngu auki lķkur į aš afkvęmiš fįi ADHD. Ekkert hefur žó, enn sem komiš er, stašfest aš svo sé. Rannsóknir hafa sżnt aš žeir sem žjįst af ADHD eru mun lķklegri en ašrir til aš verša stórreykingamenn og žeim er einnig hęttara en öšrum aš įnetjast įfengi og öšrum vķmuefnum

Lengi vel var tališ aš ADHD orsakašist af heilaskemmdum. Börn og fulloršnir sem hlotiš hafa alvarleg höfušhögg, geta fengiš einkenni, sem svipar aš sumu leyti til ADHD. Žeir sem eru meš ADHD eru aftur į móti lķklegri en ašrir til aš fį alvarleg höfušhögg, ekki sķst ef ofvirkni og hvatvķsi er til stašar.

Miklar rannsóknir hafa veriš geršar į tengslum ADHD og sykurneyslu hjį börnum. Nżjustu rannsóknir hafa sżnt aš ekkert marktękt orsakasamband er į milli sykurneyslu barna og hegšunar žeirra og nįmsgetu.

Rannsóknir hafa sżnt, aš mešal nįnustu ęttingja barna meš ADHD er fjórši hver meš ADHD. Tķšni ADHD er annars um einn af hverjum tuttugu. Margvķslegar rannsóknir hafa į seinni įrum sżnt mjög afgerandi fram į arfgengi žessa kvilla.

Mjög ķtarleg samanburšarrannsókn į börnum meš og įn ADHD, sem veriš er aš framkvęma  į vegum gešheilsustofnunar Bandarķkjanna ( National Institute of Mental Health), sżnir aš börn meš ADHD eru aš jafnaši meš um 4% minni heilavef į öllum heilasvęšum en börn sem ekki eru meš ADHD. Žau börn, sem eru meš ADHD og hafa fengiš lyfjamešferš, voru meš ešlilegt magn af s.k. hvķtum heilavef, sem samanstendur af einskonar langlķnutengingum milli hinna żmsu hluta heilans. Hlišstęšar rannsóknir fara nś fram į fulloršnum.

Fylgikvillar ADHD 

ADHD er flókiš įstand eitt og sér. Žaš sem gerir įstandiš žó enn flóknara er, aš żmsir ašrir  kvillar fylgja gjarnan žessu įstandi, bęši hjį börnum og fulloršnum, sem geta gert greiningu įstandsins erfiša, ekki sķst hjį fulloršnum. Žessir kvillar eru į fagmįli nefndir fylgiraskanir.

Algengar fylgiraskanir hjį börnum meš ADHD eru til dęmis s.k. sértękir nįmsöršugleikar, sem žjį um 20-30%, Tourette heilkenni, mótžróažrjóskuröskun (30-50%), hegšunarröskun (20-40%), kvķši, žunglyndi og gešhvarfasżki. Flestar fylgiraskanir birtast ekki fyrr en barniš vex nokkuš śr grasi og sumar ekki fyrr en į unglingsįrum. Meš aldrinum aukast lķkur į fylgiröskunum og žeim fjölgar į fulloršinsaldri. Algengt er aš fólk sem žjįist af ADHD leiti sér fyrst lęknisašstošar žegar fylgiraskanir skjóta upp kollinum. Skal nś drepiš į helstu fylgiraskanir hjį fullornum einstaklingum sem eru meš ADHD:

Kvķšaraskanir žjį um 30% karla meš ADHD og 17% kvenna, samkvęmt nżlegum rannsóknum. Er žaš margföld tķšni samanboriš viš žį sem ekki eru meš ADHD. Lķkur į aš fį kvķšakvilla einhvern tķma į ęvinni eru um žrefalt meiri hjį fulloršnum meš ADHD en öšrum.

Margar fylgiraskanir ADHD, m.a. kvķša, mį lķta į sem rökrétt framhald af žeim erfišleikum, sem fylgja žvķ aš vera meš ADHD. Į unglingsįrum aukast t.d. kröfur um afköst og einbeitingu ķ nįmi. Žį er algengt aš róšurinn žyngist meš įri hverju hjį ungu fólki meš ADHD, žrįtt fyrir aš mikiš sé į sig lagt. Einbeitingaröršugleikar vega ę žyngra og óróleikinn ķ hugsuninni, og jafnvel ķ lķkamanum, truflar ķ vaxandi męli. Smįm saman getur kvķšinn tekiš völdin og oršiš sjśklegur og truflaš nįmsframvindu enn frekar. ADHD er įstand sem ķ ešli sķnu getur veriš mikill kvķša- og spennuvaldur ķ nįmi, starfi og ķ mannlegum samskiptum. Kvķšaraskanir eru oft mjög alvarlegir sjśkdómar og geta oršiš višvarandi vandi.

Gešlęgš. Fulloršnir sem eru meš ADHD eru mun lķklegri en ašrir til aš fį alvarlegar gešlęgšir. Gildir žetta jafnt um karla sem konur. ADHD żtir žannig mjög undir myndun žunglyndis, sem hjį sumum veršur aš sjįlfstęšum sjśkdómi sem žarfnast mešferšar. Aš vera meš ADHD er oft mjög orkukrefjandi įstand og getur haft mikiš mótlęti ķ för meš sér. Margir meš ADHD hafa sętt sķfelldri gagnrżni frį umhverfinu frį fyrstu tķš, frį foreldrum, kennurum og stundum jafnöldrum, fyrir hegšunarbresti sķna, minnisleysi, lélegan nįmsįrangur, einbeitingarskort o.s.frv. Sumir verša fyrir žvķ aš verša lagšir ķ einelti. Meš tķmanum getur sjįlfsmyndin oršiš ęši neikvęš. Ungt fólk ķ nįmi, sem finnur aš žaš er ekki aš standa sig eins og til er ętlast og efni standa til, fer aš falla į prófum og dragast aftur śr félögunum, fer aš finnast aš žaš hljóti aš vera heimskt eša aš um leti sé aš ręša. Žannig getur sjįlfsmyndin brotnaš smįm saman. Hjį sumum getur ADHD žannig endaš ķ djśpri gešlęgš, sem er alvarlegt įstand og oft lķfshęttulegt og er algengasta orsök sjįlfsvķga, ekki sķst hjį ungum karlmönnum.

Gešhvarfasżki einkennist m.a. af alvarlegum gešsveiflum, sem geta veriš hvort heldur upp į viš ķ s.k. gešhęš (manķa), eša nišur į viš ķ gešlęgš (depression). Um er aš ręša alvarlegan, arfgengan sjśkdóm, sem yfirleitt er langvinnur. Oftast er hęgt aš milda eša fyrirbyggja sveiflurnar meš s.k. jafnvęgislyfjum.

Af žeim fulloršnum sem žjįst af gešhvarfasżki eru um 15% einnig meš ADHD. Fyrstu einkenni gešhvarfa birtast gjarnan į unglingsįrum. Žegar žessir tveir kvillar fara saman, versna batahorfur mjög. Hjį žeim sem er meš ADHD, byrjar sjśkdómurinn fyrr en hjį öšrum. Žetta įstand getur veriš mjög erfitt ķ greiningu, žegar saman tvinnast ofvirkni, hvatvķsi og gešhęš.

Vķmuefnamisnotkun er mjög algengt vandamįl hjį fólki meš ADHD. Unglingar meš ADHD leita ķ vķmuefni til aš róa hugann, slį į kvķšann eša til aš geta sofnaš. Įfengi fer oft illa ķ fólk meš ADHD, sérstaklega ef til stašar er ofvirkni og hvatvķsi. Sumir meš ADHD finna lķtil eša engin örvandi įhrif af örvandi efnum, verša rólegir og jafnvel syfjašir. Margir leita ķ kannabis, sem meš tķmanum getur oršiš mjög alvarlegt vandamįl. Kannabis verkar róandi en magnar mjög upp athyglisbrestinn og veldur aš lokum įhugaleysi fyrir öllu öšru en efninu sjįlfu. Efniš dregur mjög śr nįmsgetu. Žaš skeršir bęši greind og dómgreind, veldur félagslegri einangrun, jafnvel inni į heimili viškomandi.

Einstaklingar meš ADHD eru u.ž.b. helmingi ( 100%)  lķklegri en ašrir til aš įnetjast vķmuefnum meš aldrinum. Žetta į viš um žį sem ekki eru į lyfjamešferš viš ADHD. Nżlegar rannsóknir sżna, aš börn meš ADHD, sem eru mešhöndluš frį upphafi meš višeigandi lyfjum, er mun sķšur hętt viš aš įnetjast vķmuefnum en žeim sem ekki hafa fengiš lyfjamešferš. Ungu fólki meš ómešhöndlaš ADHD getur žannig veriš mikil hętta bśin hvaš vķmuefnamisnotkun varšar.

Konur meš ADHD eru, samkvęmt rannsóknum žrefalt lķklegri en ašrar konur til aš žróa meš sér drykkjusżki um ęvina. Rannsóknir sżna, aš  karlmenn, sem eru meš ómešhöndlaš ADHD, eru tvöfalt lķklegri en ašrir karlmenn til aš verša hįšir įfengi einhvern tķma į lķfsleišinni. Viš žetta bętist, aš ADHD truflar fólk ķ aš nżta sér mešferšarśrręši sem standa til boša fyrir įfengis- og vķmuefnaneytendur. Hér er įtt viš žį sem ekki hafa fengiš višeigandi lyfjamešferš vegna ADHD.

Andfélagsleg persónuleikaröskun. ADHD getur meš tķmanum haft veruleg įhrif į persónuleikažróun einstaklinga. Eins og įšur er getiš, žį truflar įstandiš oft nįmsferil ungs fólks en žaš getur einnig hamlaš žroskaferli fólks į żmsan annan hįtt. Rannsóknir sżna, aš 20-40% barna meš ADHD žróa meš sér alvarlega hegšunarröskun sem meš aldrinum getur leitt til andfélagslegrar persónuleikažróunar. Žeim sem į barns- og unglingsaldri sżna verulega hegšunarröskun (Conduct disorder = CD),er hęttast aš žessu leyti. Žessi börn fara snemma aš ljśga, stela, sżna öšrum yfirgang, slįst, stunda veggjakrot og annan vandalisma og komast fljótlega ķ kast viš skólayfirvöld og lögreglu. Žessir  einstaklingar virša ekki rétt annarra, sżna öšrum ögrandi višmót og reišivišbrögš af litlu eša engu tilefni. Žeir beita bęši dżr og/eša fólk ofbeldi, skemma eša eyšileggja eigur annarra, brjótast inn į heimili fólks, fremja rįn eša žjófnaši. Žeir ganga gjarnan meš vopn. Į unglingsaldri eru žessir einstaklingar mjög lķklegir til aš fara śt ķ vķmuefnaneyslu og verša sķšar fķklar ķ slķk efni.

Žegar fulloršinsaldri er nįš er įstand žetta gjarnan nefnt gešvilla og einkennist m.a. af sišblindu, tilfinningaleysi gagnvart öšrum, algerri sjįlfmišun, samviskuleysi og andlegu og / eša lķkamlegu ofbeldi. Žessir einstaklingar verša oft sķbrotamenn og lenda ķ fangelsum. Rannsóknir, sem geršar voru ķ sęnskum fangelsum į sķšasta įratug, sżndu aš um helmingur karla ķ fangelsum voru meš ADHD.

Svefntruflanir fylgja oft ADHD frį barnsaldri og hafa tilhneigingu til aš aukast og valda vaxandi vandamįlum meš aldrinum. Żmist er um aš ręša erfišleika viš aš sofna eša viš aš vakna. Žetta getur t.d. leitt til lélegra mętinga ķ skóla eša vinnu. Foreldrar og forrįšamenn geta įtt ķ erfišleikum meš aš vakna til aš koma börnum sķnum ķ skóla og af žeim sökum lent ķ vandręšum  gagnvart skólayfirvöldum og jafnvel barnaverndaryfirvöldum, žegar hvaš verst lętur.

Įrįtta og žrįhyggja geta fylgt ķ kjölfar ADHD jafnvel allt frį upphafi. Lķklegt mį telja aš žessi hegšun stafi af žvķ óöryggi sem oft fylgir ADHD. Fólk óttast aš gleyma einhverju til dęmis žegar fariš er śt śr hśsi. Nefna mį sem dęmi ótta viš aš skilja eldavél eftir ķ gangi, glugga opna eša vatnskrana. Sumir meš ADHD temja sér meš tķmanum yfirdrifna reglu į sumum svišum, vitandi aš annars vęri hętt viš aš allt fari śr böndunum. Ķ einstöku tilfellum getur įrįttan oršiš mjög sjśkleg og valdiš viškomandi miklu žjįningum.

Greining ADHD hjį fulloršnum 

Žeir sem taka aš sér aš greina fulloršna eru gešlęknar og sįlfręšingar, gjarnan ķ samvinnu. Ašeins lęknar mega veita lyfjamešferš. Engin greiningartęki eša sįlfręšipróf eru til sem greint geta meš vissu hvort ADHD er til stašar. Til eru margvķsleg próf, sem gefiš geta vķsbendingar um aš ADHD sé til stašar en greiningin byggir fyrst og fremst į sögu einstaklingsins, hegšun og lķšan allt frį barnęsku og fram į žennan dag. Fjölskyldusaga og ęttarsaga skiptir oft miklu mįli og naušsynlegt getur veriš aš tala viš foreldra til aš fį sem gleggsta mynd af einstaklingnum frį upphafi, t.d. hvaš varšar skólagöngu, hegšun og frammistöšu ķ nįmi og starfi. Gott getur veriš aš fį upplżsingar frį maka til aš fį gleggri mynd af hegšunarmynstri og lķšan.

Sįlfręšingar leggja fyrir fólk margvķsleg sįlfręšipróf sem eru einskonar męlistikur į t.d. greind, andlega lķšan s.s. žunglyndi, kvķša og annaš sem bent getur til fylgiraskana. Persónuleikapróf geta sżnt fram į s.k. persónuleikaraskanir og andlega vanlķšan og svo mętti lengi telja. Gešlęknar eiga aš geta greint ADHD hjį fulloršnum įn ašstošar sįlfręšings. Hér į landi eru žó, enn sem komiš er, ašeins fįir sem hafa sérhęft sig ķ greiningu į ADHD hjį fulloršnum.

Auk ofangreindra atriša greinir gešlęknir įstand einstaklingsins meš s.k. gešskošun, sem er ólķk lķkamlegri lęknisskošun aš žvķ leyti, aš gešlęknirinn er aš skoša heilastarfsemi viškomandi  śt frį žvķ sem hann sér, heyrir eša skynjar į annan hįtt ķ vištalinu. Gešlęknirinn leitar m.a. eftir įšurnefndum höfušeinkennum, athyglisbresti, ofvirkni og hvatvķsi, hvort žau séu til stašar og žį ķ hvaša hlutföllum. Gešlęknirinn žarf aš įtta sig į hvort fylgiraskanir séu til stašar og hversu alvarlegar žęr eru. Oftast eru fylgiraskanir til stašar og stundum fleiri en ein. Fylgiraskanir geta gert greiningu ADHD erfiša. Įstandiš getur žį veriš flókiš. Stundum getur veriš nęr śtilokaš aš greina ADHD vegna fylgiraskana, t.d. ef um vķmuefnaneyslu er aš ręša.

Samkvęmt bandarķsku gešsjśkdómaskrįnni  (DSM-IV) verša margvķsleg einkenni aš vera til stašar til aš hęgt sé aš greina ADHD hjį fulloršnum meš nokkurri vissu. Flestir gešlęknar sem greina ADHD styšjast viš DSM-IV.

Gešlęknirinn žarf aš śtiloka aš einkenni stafi af öšrum sjśkdómum. Einkenni sem um margt minna į ADHD geta fylgt żmsum öšrum kvillum. Žunglyndi getur t.d. fylgt einbeitingarskortur og minnisleysi, sem minnt getur į athyglisbrest. Sumir kvķšakvillar geta valdiš lķkamlegri spennu, óróa og einbeitingarleysi sem minnt getur į athyglisbrest meš ofvirkni. Sį sem er ķ s.k. gešhęš fer oftast śr einu ķ annaš, er meš mikiš hugarflug og talar hratt. Mikilvęgt er rugla žessu įstandi ekki saman viš ADHD. Gešlęknum getur žó veriš ęrinn vandi į höndum, žar eš allir ofantaldir kvillar geta einnig veriš fylgiraskanir ADHD og śtiloka žvķ alls ekki aš ADHD sé einnig til stašar og sé jafnvel orsakavaldur žessara kvilla.

Ašrir kvillar sem geta minnt į ADHD eru t.d. svefnraskanir af żmsum toga, t.d. kęfisvefn og s.k. drómasżki. Vķmuefnaneysla af öllu tagi framkallar einkenni sem geta minnt mjög į ADHD. Reglubundin kannabisneysla veldur m.a. einbeitingarleysi, framtaksleysi og įhugaleysi, sem um margt minnir į athyglisbrest meš vanvirkni sem įšur var minnst į. Sama mį segja um drykkjusżki. Misnotkun örvandi efna og żmissa steralyfja getur fylgt hvatvķsi, skapofsi og annaš sem lķkist ADHD meš ofvirkni og hvatvķsi.

Lķkamlegum sjśkdómum geta fylgt einkenni sem lķkjast aš sumu leyti ADHD. Mį žar nefna innkirtlasjśkdóma s.s. truflun į starfsemi skjaldkirtils, vefręnan heilaskaša ķ kjölfar höfušįverka o.fl.

Greining į ADHD hjį fulloršnum getur žannig veriš erfiš en stundum eru žó einkennin svo dęmigerš, svo og sjśkrasagan, aš greiningin liggur ķ augum uppi.

Afar mikilvęgt er aš vandaš sé til greiningar eins og kostur er. Sį sem er meš ADHD į fulloršinsįrum hefur žurft aš dragast meš neikvętt sjįlfsmat og stöšuga sjįlfsgagnrżni og oft einnig gagnrżni frį öšrum. Nįmsferill er gjarnan ein langdregin hörmungasaga og starfsferill oft slitróttur og tilviljanakenndur. Sama mį oft segja um sambśšarferil. Fólk meš ADHD lendir oft į rangri hillu ķ lķfinu ekki sķst ķ starfi. Fólk lendir oft ķ nįmi eša srarfi sem er ķ engu samręmi viš raungetu eša greind. Greindarpróf sżna oft aš fólk meš ADHD getur veriš meš afburšagreind en aldrei notiš žess ķ nįmi eša starfi vegna ADHD. Margir missa gešheilsu sķna vegna ADHD meš įrunum. Žvķ veršur aldrei lögš of mikil įhersla į mikilvęgi žess aš greining sé framkvęmd į vandašan hįtt žannig aš mešferš verši markviss og įrangursrķk. Hafa veršur ķ huga aš ADHD getur veriš mikill sjśkdómavaldur og mikil forvörn getur getur falist ķ greiningu ADHD og mešferš.

Mešferš į ADHD hjį fulloršnum

Mörgum einstaklingum meš ADHD léttir mjög viš žaš eitt aš fį rétta sjśkdómsgreiningu. Margir eiga aš baki mikla žrautagöngu ķ leit aš skżringum og mešferš į vanlķšan sinni. Alvanalegt er aš fylgiraskanir eins og žunglyndi og kvķši hafi veriš ķtrekaš mešhöndlašar meš žunglyndis- og kvķšalyfjum, oftar en ekki meš takmörkušum įrangri. Žaš eitt aš fį greiningu į įstandinu getur žannig bętt andlega lķšan žess sem žjįšst hefur af ADHD. Nęsta skref til aš bęta lķšan er aš fį śtskżringar og fręšslu um ADHD, og er žaš eitt af verkefnum gešlęknis og sįlfręšings. Nś oršiš mį afla greinargóšra upplżsingar į Internetinu og hjį ADHD samtökunum.

Mešferš ADHD hjį fulloršnum er į margan hįtt ólķk žvķ sem tķškast žegar börn eiga ķ hlut. Naušsynlegt er aš meta fylgiraskanir, hvort žęr eru til stašar, hversu alvarlegar žęr eru, hvort hęgt sé aš mešhöndla žęr og žį hvernig žaš verši best gert, t.d. meš lyfjamešferš, sįlręnni mešferš eša öšrum ašferšum. Stundum er naušsynlegt aš mešhöndla fylgiraskanir įšur en mešferš į grunnvandanum, ž.e.a.s. ADHD, er hafin. Ķ öšrum tilfellum mį mešhöndla fylgiraskanir samhliša ADHD.

Mešferšin skiptist ķ megindrįttum ķ žrjį ašalžętti, lyfjamešferš, fręšslu og stušningsmešferš.

Lyfjamešferš:

Eins og žegar börn eiga ķ hlut, žį er grunnmešferš viš ADHD lyfjamešferš. Algengustu lyf sem notuš eru, eru ķ flokki örvandi lyfja. Hér į landi eru ašallega notuš żmis form af lyfinu metylfenķdat, sem hér eru markašssett undir nöfnunum Ritalin, Equasym, Ritalin Uno og Concerta. Amfetamķn er mikiš notaš ķ Bandarķkjunum viš ADHD, bęši hjį börnum og fulloršnum en eingöngu ķ undantekningartilfellum hérlendis. Öll žessi lyf hafa örvandi įhrif į tvö bošefni ķ heilanum, dópamķn og noradrenalķn, en bęši žessi efni, eša réttara sagt skortur į žeim, eru talin koma viš sögu žegar ADHD er til stašar.

Ritalin og Equasym eru ķ töfluformi og eru skammverkandi, verka ķ u.ž.b. 4 klukkustundir. Žvķ žarf yfirleitt aš taka žau žrisvar į dag eša jafnvel oftar og er žaš helsti ókostur žessa lyfjaforms, žar eš mörgum sem žjįst af ADHD, reynist erfitt aš muna eftir aš taka lyfin. Žess vegna hafa veriš žróuš langverkandi form af metylfenķdati.

Ritalin Uno, sem er tekiš einu sinni į dag, aš morgninum, og verkar oftast ķ 8-10 klukkustundir. Verkunartķmi metylfenidats er nokkuš breytilegur hjį fólki. Ķ stöku tilfellum er lyfiš tekiš tvisvar į dag. Ritalin Uno er ķ hylkjum, 20mg, 30mg og 40mg aš styrkleika.

Concerta er annaš langverkandi form metylfenķdats og er yfirleitt tekiš einu sinni į dag, aš morgninum. Žaš er ķ formi hylkja og er markašsett hérlendis ķ styrkleikunum 18mg, 36mg og 54mg. Verkunartķmi er yfirleitt um 10-12 klukkustundir.

Mjög einstaklingsbundiš er hversu hįa skammta žarf aš gefa af ofangreindum lyfjum. Skammtastęrš er t.d. ekki endilega ķ hlutfalli viš lķkamsžyngd eins og gildir um mörg önnur lyf. Lyfjaskammtar fyrir börn og fulloršna eru yfirleitt įlķka hįir. Sumir fulloršnir žurfa mjög lįga skammta af žessum lyfjum til aš hafa fullt gagn af žeim. Ašrir finna ekki neina teljandi verkun fyrr en komiš er upp ķ hęrri skammta. Ekki er óalgengt aš dagskammtur ofangreindra lyfja fari um eša jafnvel yfir 1mg į hvert kg lķkamsžyngdar į dag. Algeng įstęša žess aš lyfin verka ekki sem skyldi, er aš dagskammtur er of lįgur. Rannsóknir sżna aš bęši amfetamķn og metylfenķdat verka į um 70%  fulloršinna einstaklinga sem žjįst af ADHD.

Į undanförnum įrum hefur fęrst ķ vöxt aš notuš séu langverkandi form metylfenķdats. Žótt virkt innihaldsefni foršalyfjanna sé hiš sama, geta sumir fundiš mikinn mun į verkun žessara lyfja. Er žį gjarnan skipt yfir ķ annaš form lyfsins. Algengt er aš verkun ofangreindra lyfja dofni į fyrstu dögum mešferšar. Ef žaš gerist, bendir žaš til aš auka žurfi skammt lyfsins. Žaš skal žó aldrei gert nema aš lęknisrįši. Žegar réttum lyfjaskammti er nįš žarf yfirleitt ekki aš breyta honum meš tķmanum.

Örvandi lyf žolast yfirleitt vel af žeim sem žjįst af ADHD, séu žau gefin ķ réttum skammti. Milliverkanir viš önnur lyf eru litlar nema hvaš snertir s.k. MAO hemjandi lyf. Aukaverkanir ofangreindra lyfja eru langoftast vęgar og hverfa yfirleitt į fyrstu dögum lyfjatökunnar. Frį žessu eru žó undantekningar og žvķ mjög įrķšandi aš lesa fylgisešla žessara lyfja og hętta strax töku žeirra og hafa samband viš lękni ef óvęntra óžęginda veršur vart. 

Stundum er sagt aš örvandi lyf geti magnaš upp allt ķ lķšan žess sem žjįist af ADHD. Naušsynlegt er aš hafa žetta ķ huga žegar til stašar eru fylgiraskanir s.s. žunglyndi eša kvķši. Žótt algengt sé aš sumar fylgiraskanir dofni eša jafnvel hverfi eftir aš taka lyfjanna er hafin, žį žarf alltaf aš gera rįš fyrir hinu gagnstęša, aš slķk einkenni geti magnast viš töku lyfjanna. Žaš gerist stundum og getur veriš hęttulegt, sérstaklega ef um žunglyndi er aš ręša.

Örvandi lyf eru almennt ekki misnotuš af žeim sem žurfa į žeim aš halda, ž.e.a.s. fólki meš ADHD, enda upplifa žeir sjaldan vķmuįhrif af lyfinu. Taki einstaklingar meš ADHD inn of hįa skammta slķkra lyfja, fį žeir yfirleitt ašeins óžęgindi, t.d. höfušverk eša spennueinkenni. Lyfiš er ekki eitraš og frįhvarfseinkenni eru lķtil sem engin ef hętt er į lyfinu og žaš hefur veriš tekiš į réttan hįtt.

Alltaf er eitthvaš um aš metylfenidat sé misnotaš og aš žaš gangi kaupum og sölum į götunni. Ašallega er žį sóst eftir Ritalin ķ töfluformi, sem žį er gjarnan leyst upp og sprautaš ķ ęš. Ritalin er žó ekki mjög eftirsótt en notaš ķ hallęri ef annaš er ekki ķ boši. Sé lyfinu sprautaš ķ ęš meš įšurnefndum hętti, er žaš sérlega hęttulegt og hęttulegra en margt annaš sem vķmuefnaneytendur sprauta sig meš. Žaš leysist illa upp og kristallar berast vķtt og breitt um blóšrįsina en setjast gjarnan ķ lungu sem eyšileggjast meš tķmanum. Hęttulegast er žó aš bakterķur berast aušveldlega meš žessum kristöllum og geta valdiš alvarlegum sżkingum hvar sem er ķ lķkamanum, t.d. ķ heila og hjarta. Žessar stašreyndir eru almennt ekki į vitorši vķmuefnaneytenda hér į landi enn sem komiš er. Er žaš ein af įstęšum žess aš Ritalin ķ töfluformi er nś mun minna notaš en įšur.

Strattera er lyf sem notaš er ķ vaxandi męli į sķšustu įrum. Innihaldsefni žess er atómoxetķn og žaš verkar į annan hįtt en įšurnefnd lyf. Žaš hefur veriš žaulrannsakaš į undanförnum įrum. Ólķkt įšurnefndum lyfjum tekur u.ž.b. 3-4 vikur fyrir Strattera aš verka. Fyrir kemur aš fólk fęr aukaverkanir af lyfinu mešan žaš er aš hlašast upp ķ lķkamanum og gefst upp į aš taka žaš įšur en žaš fer aš verka. Lyfiš getur valdiš hękkun į blóšžrżstingi og er naušsynlegt aš fólk sé upplżst um žaš og aš fylgst sé meš blóšžrżstingi į fyrstu vikum lyfjatökunnar, ekki sķst ef vart veršur höfušverkjar eša aukins hjartslįttar. Żmis önnur óžęgindi geta ķ stöku tilfellum fylgt töku lyfsins.

Ef lyfiš žolist vel, žį verkar žaš yfirleitt vel į öll einkenni ADHD, ekki sķst ofvirkni og hvatvķsi. Lyfiš hefur įhrif į bošefniš noradrenalķn ķ heilanum. Žaš er gjarnan notaš ef įšurnefnd lyf gera ekki gagn eša žolast ekki og ef ķ hlut eiga einstaklingar sem eru meš sögu um alvarlegan vķmuefnavanda sem fylgiröskun meš ADHD.

Strattera er ķ hylkjum og fęst ķ fjölda styrkleika allt frį 18mg upp ķ 60mg. Oftast er hyggilegt aš hefja mešferš į lįgum skammti og auka hann sķšan eftir žörfum til aš auka lķkur į aš lyfiš žolist vel. Strattera hefur m.a. žann kost aš žaš er ekki hęgt aš misnota, er ekki vķmugefandi né įvanabindandi.

Matgvķsleg önnur lyf eru notuš viš ADHD og fylgiröskunum žess, sem yrši of langt mįl aš fara nįnar śt ķ hér.

Öll ofangreind lyf eru nišurgreidd af Tryggingastofnun rķkisins, en ašeins aš žvķ tilskildu aš fólk hafi fengiš frį T.R. s.k. lyfjaskķrteini. Ašeins gešlęknar geta sótt um slķk skķrteini.

Fręšsla: Eins og įšur var drepiš į, žį er fręšsla um ADHD mjög naušsynlegur žįttur ķ aš  hjįlpa fulloršnum einstaklingum sem žjįst af žessum kvilla til aš skilja žetta įstand frį öllum hlišum. Slķk fręšsla er vel žegin og getur hjįlpaš viškomandi aš endurmeta lķf sitt frį upphafi, nśverandi stöšu sķna, framtķšarmöguleika o.s.frv. Fyrsta fręšsla kemur frį žeim sem greina og mešhöndla įstandiš, ž.e.a.s. lęknum og sįlfręšingum. Fólk ķ žessum stéttum hefur į allra sķšustu įrum oršiš mešvitašra um ADHD, og veit aš sį kvilli er ekki bundinn viš bernskuįrin, heldur fylgir flestum ķ gegnum lķfiš og veršur ę flóknari og erfišari fyrir marga aš buršast meš.

Greining og mešferš viš ADHD eru afar žakklįt verk, sé rétt aš žeim stašiš. Lęknar žyrftu aš hafa til aš bera grunnžekkingu į einkennum ADHD og meta eša endurmeta sjśklinga sķna meš žį greiningu ķ huga, sérstaklega žegar hvorki gengur né rekur aš bęta andlega lķšan žeirra.

Stušningsmešferš: Eins og ķtrekaš hefur komiš fram hér aš ofan, žį eiga margir einstaklingar meš ADHD, sem greinist fyrst į fulloršinsįrum um sįrt aš binda. Sumir eiga aš baki miklar hörmungarsögur um brostnar vonir, einelti, brottrekstur śr skólum, kynferšislega misnotkun, hęlisvist žar sem haršneskju og jafnvel ofbeldi var beitt. Ašrir hafa įrum saman leitaš sér ašstošar vķtt og breitt ķ heilbrigšiskerfinu en ekki fengiš bót meina sinna. Stušningsmešferš ķ formi vištala hjį lęknum, sįlfręšingum eša öšru fagfólki er oft brįšnaušsynlegur žįttur mešferšarinnar. Ķ öšrum tilfellum dugar lyfjagjöf og fręšsla.

Horfur žeirra sem eru meš ADHD

Žau lyf, sem notuš eru viš ADHD eru  mjög virk. Örvandi lyf gagnast um įtta af hverjum tķu fulloršnum meš ADHD. Meš tilkomu Strattera hafa horfur žessa fólks enn batnaš. ADHD er hęgt aš mešhöndla hjį fulloršnum į öllum aldri oft meš įgętum įrangri.

Fulloršnir, eins og börn, geta veriš meš ADHD į mishįu stigi. Sumir žurfa enga mešferš. Sumt fólk meš ADHD į vęgari stigum er gjarnan duglegt, hugmyndarķkt, skemmtilegt og vinsęlt og hjį žvķ er ADHD ekki vandamįl nema sķšur sé. Ašrir, sem eru meš ADHD į hęrra stigi žurfa mešferš og oftast eru batahorfur įgętar. Margir lęra meš tķmanum aš lifa góšu lķfi meš ADHD og lęra aš hemja sum einkenni sķn aš miklu leyti eša bęta žau upp meš żmsum ašferšum.

Žeir einstaklingar meš ADHD sem hafa mętt góšum skilningi og atlęti ķ ęsku og hafa fengiš gott uppeldi og stušning, vegnar yfirleitt betur en öšrum žeim meš ADHD sem hafa fariš į mis viš slķkt ķ uppvextinum. ADHD orsakast vissulega ekki af lélegu uppeldi, en žeir sem verša į einhvern hįtt illa śti ķ bernsku og ęsku, eiga almennt erfišara uppdrįttar sķšar meir. Žeir sem eru greindir meš ADHD ķ bernsku en fį žrįtt fyrir žaš ekki višeigandi lyfjamešferš, er, eins og įšur er getiš lķklegri til aš falla ķ žęr fjölmörgu og hęttulegu gryfjur sem bķša žeirra į lķfsleišinni.

Batahorfur rįšast oftast af žvķ hversu illa og lengi fólk hefur žjįšst af fylgiröskunum ADHD og hversu vel eša illa gengur aš rįša bót į žeim. Flesta fylgikvilla er hęgt aš mešhöndla eša žeir hverfa meš tķmanum af sjįlfu sér žegar fólk fęr góša mešferš viš grunnkvillanum ADHD. Alvarlegar persónuleikaraskanir er erfišara aš rįša bót į. Sér ķ lagi eru horfur žeirra, sem frį unga aldri hafa sżnt merki um sišblindu, verša ķ vaxandi męli andfélagslegir ķ hegšun og įnetjast vķmuefnum, afleitar.

Fulloršnir meš ADHD, sem žurfa į lyfjamešferš aš halda, žurfa yfirleitt aš vera lengi į slķkri mešferš og sumir til frambśšar. Ašrir geta meš tķmanum dregiš śr lyfjatökunni įn žess aš allt sęki ķ fyrra horf. Žį er eins og fólki dugi aš nį fótfestu ķ lķfinu og öšlast ešlilegt sjįlfsmat og sjįlfstraust.

Lokaorš

Viš ritun žessarar greinar var stušst viš margvķsleg gögn s.s. fręšibękur og vķsindalegar rannsóknir sem höfundur hefur aflaš sér į lišnum įrum. Auk žess styšst höfundur viš reynslu sķna af mešferš fulloršinna meš ADHD, sem hann hefur stundaš ķ rśman įratug. Eins og ķ svo mörgum greinum lęknisfręšinnar, žį eru žaš aš lokum sjśklingarnir sem mašur lęrir mest af.

Aš lokum vil ég benda į hiš einstaklega ötula starf ADHD samtakanna į Ķslandi. Žar er unniš aš fręšslu, greiningu og margvķslegum stušningi fyrir jafnt börn og fulloršna meš ADHD og ašstandendur žeirra.  

Grétar Sigurbergsson gešlęknir

------------------------------------------------------------

Śr ritinu Understanding, Supporting and Improving Outcomes for Individuals with ADHD

Flestir žeir sem greinast meš ADHD (athyglisbrest meš/įn ofvirkni) glķma alla ęvi viš żmis einkenni vandans og ķ mismunandi miklum męli. Mikill hluti fulloršinna sem greinst hefur meš ADHD glķmdi įrum saman viš röskun sem ekki var vitaš aš vęri til. Žessi hópur hefur žvķ oršiš aš bśa viš żmsar rangar greiningar og hefur oft fengiš į sig rangan og óréttlįtan stimpil vegna misskilnings.

Stundum įttar fulloršiš fólk sig į aš žaš er meš einkennin sjįlft og leitar greiningar eftir aš barn žess hefur greinst meš ADHD. Algengt er žó aš fulloršnir haldi bara įfram aš glķma viš žau einkenni sem hamla žeim ķ leik og starfi įn žess aš leita sér hjįlpar ķ frumgreiningu, greiningu og višeigandi mešferš.

Vitaš er aš ADHD geta fylgt żmsir öršugleikar sem rekja mį til slakrar sjįlfsstjórnar og hęfileikans til aš stjórna atferli sķnu. Hér verša talin upp nokkur žeirra atriša sem margir fulloršnir meš ADHD glķma viš:

  • Gagnrżni og neikvęš endurgjöf
  • Neikvęšar tilfinningar (sektarkennd, skömm, léleg sjįlfsviršing, reiši, örvęnting)
  • Erfišleikar meš skipulag og tķmastjórnun
  • Félagslegir öršugleikar og samskiptavandi
  • Fjįrhagsleg vandręši
  • Tķš vinnuskipti
  • Erfitt aš vinna sig upp ķ starfi
  • Vandręši į vinnustaš
  • Óįnęgja ķ starfi (rangt starf vališ)
  • Nęr ekki žeim įrangri ķ starfi sem viš mį bśast
  • Žunglyndi, angist og ašrar persónuleikaraskanir og nįmsöršugleikar eru algengari en hjį samanburšarhópi
  • Notkun og misnotkun vķmugjafa algengari en hjį samanburšarhópi
  • Sambśšarvandamįl
  • Ala žarf upp eitt eša fleiri börn meš ADHD og jafnvel fylgiraskanir lķka žótt fólk hafi ķ raun nóg meš sjįlft sig

Fulloršnir verša einnig ekki sķšur en börn og unglingar aš ganga ķ gegnum vķštękt greiningarmat įšur en hęgt aš įkveša višeigandi mešferš og hefja hana. Greining fulloršinna žarf til dęmis aš fela ķ sér eftirfarandi atriši:

  • Mat klķnķskra sérfręšinga į sviši ADHD og fylgiraskana
  • Klķnķskt yfirlit yfir nśverandi einkenni og virkni
  • Vķštęk klķnķsk forsaga (žroskaferli, heilbrigši, atvinna, menntun og saga um gešręn vandamįl)
  • Upplżsingar um višbrögš viš alls konar ašstęšur, bęši frį žeim sem veriš er aš greina og öšrum sem žekkja viškomandi vel, sé žess nokkur kostur (maki, foreldri)
  • Ašrar hlutlęgar upplżsingar (t.d. sjśkraskrįr, eldri greiningar/skżrslur)
  • Skoriš śr um hvort einkennin séu žrįlįt og višvarandi
  • Skoriš śr um hvort um sé aš ręša ašrar gešręnar greiningar sem betur eiga viš en ADHD
  • Skoriš śr um hvort um fylgiraskanir geti veriš aš ręša

Um žessar mundir er tališ aš eftirfarandi samžęttar mešferšarleišir séu lķklegastar til žess aš skila bestum įrangri viš mešferš fulloršinna meš ADHD og nżtast žeim best til aš takast į viš einkenni röskunar sinnar. Einstaklingsbundin mešferš sem hentar žörfum einstaklings meš ADHD žarf žvķ mešal annars aš byggjast į:

  • Vištölum viš lękni, gešlękni og/eša sįlfręšing
  • Rįšgjöf/mešferš (ętlašri einstaklingi, hjónum og/eša fjölskyldu)
  • Fręšslu um ADHD (fyrir žann fulloršna og maka) til žess aš auka skilning į röskuninni, įhrifum hennar į allt atferli og daglegt lķf og hvernig best sé aš takast į viš einkennin
  • Sértękri žjįlfun ķ reišistjórnun, leišum til aš takast į viš vandamįl og félagsfęrni
  • Ašstoš viš aš setja sér raunhęf markmiš sem möguleiki er į aš nį
  • ADHD coaching, sjį einnig hér aš nešan
  • Stušningi viš aš leita mešferšar viš mögulegum fylgiröskunum
  • Lyfjamešferš (lķkt og hjį börnum og unglingum, örvandi lyfjum og öšrum lyfjum vegna fylgiraskana, ef viš į)
  • Nįms- og starfsrįšgjöf meš žaš aš markmiši aš gera sér grein fyrir sterkum hlišum einstaklingsins, nįmsašferšum og hvaš viškomandi kżs sér helst meš tilliti til starfskrafna og -umhverfis.
  • Stušningshópum (ADHD samtökin)
  • Aš byggja upp og styšja viš fęrni ķ skipulagningu, tķmastjórnun, setningu markmiša og nįmsašferšum
  • Ašlögun į vinnustaš

Fulloršiš fólk meš ADHD getur haft mikiš gagn af żmsum žeim ašferšum, stušningi viš og ašlögun aš minnisžjįlfun, skipulagningu, lesskilningi og ritun sem ętlašar eru börnum og unglingum meš ADHD.

ADHD coaching er mešferšarleiš sem nżtur mikillar hylli hjį fulloršnu fólki meš ADHD. Hśn byggist į langvarandi sambandi skjólstęšings og handleišara žar sem sį fyrrnefndi fęr stušning og ašstoš viš aš:

  • Skilgreina markmiš
  • Leita leiša til aš nį sem mestu śt śr sterkum hlišum og hęfileikum skjólstęšingsins
  • Móta ašgeršaįętlun um aš nį markmišum
  • Móta skipulag og ašferšir til aš nį sem bestum įrangri ķ starfi og stefna aš žvķ aš nį markmišum
  • Stušla aš žvķ aš skjólstęšingurinn sé einbeittur, geti tekist į viš hindranir og komist yfir žęr
  • Deila langtķmaįętlunum nišur ķ stutta įfanga sem skjólstęšingurinn hefur sżn yfir
  • Efla hęfni ķ tķmastjórnun, skipulagningu og į öšrum svišum žar sem veikleikarnir skaša afköst og frammistöšu.

Į ķslensku vefsķšunni er aš finna żmsar upplżsingar um ADHD coaching fyrir fulloršinna, eša senda fyrirspurn til Sigrķšar Jónsdóttur ADHD coach į netfangiš sirrycoach@internet.is 

Fulloršiš fólk meš ADHD veršur aš taka įkvöršun um hvort žaš sé ķ žįgu žess sjįlfs aš leita ašlögunar ķ starfi sķnu meš žeim afleišingum aš vinnuveitandinn fęr upplżsingar um ADHD greiningu viškomandi starfsmanns.

Grķpa mį til żmissa ašlögunarašgerša į vinnustaš, t.d. meš žvķ aš:

  • Endurskipuleggja starfiš, žaš er hvenęr og/eša hvar starfiš er unniš
  • Hafa ekkert ķ umhverfinu sem getur truflaš viš starfiš
  • Leyfa starfsmanni aš inna hluta starfs sķns af höndum heima
  • Skipa hęgt og greinilega fyrir
  • Gefa starfsmanninum bęši skriflegar og munnlegar leišbeiningar
  • Veita sérstakan stušning viš skrifstofustörf

ADHD hjį fulloršnum er enn aš miklu leyti ókannaš sviš og athyglinni hefur ekki ķ alvöru veriš beint aš žessum hópi nema um nokkurra įra skeiš. Vķša eru žó fręšimenn aš kynna sér žennan hóp og koma žęr rannsóknir vonandi öllum til góša įšur en langt um lķšur. Įhugasömum er bent į aš leita til ADHD samtakanna ķ leit aš frekari upplżsingum.

Matthķas Kristiansen žżddi

Svęši

  • Til

     stušnings börnum

     

     og

     fulloršnum

     meš athyglisbrest, ofvirkni og skyldar raskanir